ਦੁਸਹਿਰਾ: ਬੁਰਾਈ ਉੱਤੇ ਨੇਕੀ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ”

“ਦੁਸਹਿਰਾ: ਬੁਰਾਈ ਉੱਤੇ ਨੇਕੀ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ”

ਭਾਰਤ ਦਾ ਮਹਾਨ ਤਿਉਹਾਰ ਦੁਸਹਿਰਾ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਨੇਕੀ, ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਂਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ–ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੁਸਹਿਰੇ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ : ਅਸੁਰ ਤੇ ਸੁਰ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਦੇ ਰੰਗ–ਰੰਗੀਲੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਿਉਹਾਰ ਦੁਸਹਿਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਵਿਜਯਾਦਸ਼ਮੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਰੇਕ ਸਾਲ ਅਸ਼ਵਿਨ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਦਸਵੀਂ ਤਾਰੀਖ਼ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪਿਛੋਕੜ, ਦੁਸਹਿਰੇ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ –
1. ਰਾਮਾਇਣ ਪ੍ਰਸੰਗ : ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਿਨ ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਲੰਕਾਪਤੀ ਰਾਵਣ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਰਾਵਣ ਦੇ ਅੰਤ ਨਾਲ ਅਹੰਕਾਰ, ਅਨਿਆਂ ਤੇ ਬੁਰਾਈ ਦੀ ਹਾਰ ਹੋਈ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਤੇ ਨੇਕੀ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਦਿਨ ਅਸੁਰ ਉੱਤੇ ਸੁਰ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
2. ਦੁਰਗਾ ਪੂਜਾ ਪ੍ਰਸੰਗ : ਕਈ ਸਥਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਮਾਂ ਦੁਰਗਾ ਦੀ ਮਹਿਸਾਸੁਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਦੁਰਗੋਤਸਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅੰਤ ਵਿਜਯਾਦਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਥਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁਸਹਿਰੇ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵੈਦਿਕ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਅਸਤ੍ਰ–ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ। ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਿਨ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਜੰਗੀ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦੁਸਹਿਰੇ ਦੇ ਮਨਾਉਣ ਦੇ ਵੱਖ–ਵੱਖ ਰੂਪ, ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ (ਪੰਜਾਬ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਹਰਿਆਣਾ, ਹਿਮਾਚਲ) : ਇੱਥੇ ਰਾਵਣ, ਮੇਘਨਾਥ ਅਤੇ ਕੁੰਭਕਰਣ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪਤਲੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾ ਕੇ ਬੁਰਾਈ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ (ਪਸ਼ਚਿਮ ਬੰਗਾਲ, ਅਸਾਮ, ਓਡੀਸ਼ਾ, ਬਿਹਾਰ) : ਇੱਥੇ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਦੁਰਗਾ ਪੂਜਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੰਡਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਦੁਰਗਾ ਦੀਆਂ ਭવ્ય ਮੂਰਤੀਆਂ ਸਜਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਜਯਾਦਸ਼ਮੀ ਦੇ ਦਿਨ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਲੂਸਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸਰਜਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ (ਤਮਿਲਨਾਡੂ, ਕਰਨਾਟਕ, ਆਂਧ੍ਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਕੇਰਲਾ) : ਇੱਥੇ ਅਯੁਧ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਗੋਲੂ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਹੈ। ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿਡੌਣਿਆਂ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸਜਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ (ਗੁਜਰਾਤ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਰਾਜਸਥਾਨ) : ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਨਵਰਾਤਰੀ ਦੇ ਗਰਬੇ ਅਤੇ ਡਾਂਡੀਆ ਰਾਸ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਅਪਣੇ ਵੱਡੇ–ਛੋਟੇ ਨੂੰ “ਆਪਟੇ” ਦੇ ਪੱਤੇ (ਸੋਨੇ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ) ਵੰਡਦੇ ਹਨ।

ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੱਤਵ, ਦੁਸਹਿਰਾ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਰਾਈ ਕਿਤਨੀ ਵੀ ਵੱਡੀ ਹੋਵੇ, ਆਖਰਕਾਰ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਨੇਕੀ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਏਕਤਾ, ਭਰਾਤ੍ਰੀ–ਭਾਵ ਅਤੇ ਸਾਂਝੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਅਕਸੀਰ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਨਿਸਕਰਸ਼, ਦੁਸਹਿਰਾ ਸਿਰਫ ਧਾਰਮਿਕ ਪੱਖੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਰੇਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਵੱਖ–ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਸੰਦੇਸ਼ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਇੱਕੋ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ – ਸੱਚ ਦੀ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਝੂਠ ਦੀ ਹਾਰ।

ਕੰਵਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮੱਕੜ ਦੀ ਕਲਮ ਨਾਲ।