ਜਲੰਧਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਕਰੀਬ 10-12 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਪਿੰਡ ਤੱਲ੍ਹਣ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪੰਜਾਬ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ “ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਵਾਲਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ” ਜਾਂ “Aroplane ਗੁਰਦੁਆਰਾ” ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਸਾਲ ਲੱਖਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇੱਥੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਬਾਬਾ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕੌਣ ਸਨ?
ਲੋਕ-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਬਾ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਡਕੋਹਾ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਖੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚਰਖੀਆਂ (ਪੁਲੀਆਂ) ਲਗਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਖੂਹਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਮਿੱਠਾ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
ਇੱਕ ਦਿਨ ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਸੰਗਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਤੱਲ੍ਹਣ ਵਿਖੇ ਸਮਾਧ ਬਣਾਈ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਗਈ।
ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ
ਬਾਬਾ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸਮਾਧ ਦੀ ਸੇਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੇਵਾਦਾਰ ਬਾਬਾ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਾਧ ਵੀ ਇੱਥੇ ਬਣੀ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸਥਾਨ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹਰ ਵੇਲੇ 40 ਅਖੰਡ ਪਾਠਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਆਰੰਭ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਹਰ ਤੀਸਰੇ ਦਿਨ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਭੋਗ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਕਰੀਬਨ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ 320 ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੋਂ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਆਰੰਭ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਭੋਗ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
“ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਵਾਲਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ” ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਤੱਲ੍ਹਣ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪਛਾਣ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਕਰੀਬ ਡੇਢ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਈ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਕੇ ਖਿਡੌਣੇ ਵਾਲਾ ਜਹਾਜ਼ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੀਜ਼ਾ ਜਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਦੇ ਰਾਹ ਸੁਖਾਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਥੇ ਖਿਡੌਣੇ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਰਿਵਾਇਤ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਈ।
ਇਸ ਵਿਲੱਖਣ ਪਰੰਪਰਾ ਕਾਰਨ:
ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਾਂ ਤੋਂ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਕੈਨੇਡਾ, ਅਮਰੀਕਾ, ਇੰਗਲੈਂਡ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨ ਇੱਥੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।
ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੀ ਸਲਾਹ ਅਤੇ ਨਵਾਂ ਰੁਖ
ਸਾਲ 2023 ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੀ ਆਮ ਸਲਾਹ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਖਿਡੌਣੇ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਭੇਟ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਮਕਸਦ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਥਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ।
ਸਾਲਾਨਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ
ਤੱਲ੍ਹਣ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਧਾਰਮਿਕ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ:
ਅਖੰਡ ਪਾਠ, ਕੀਰਤਨ ਦਰਬਾਰ, ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ, ਕਬੱਡੀ ਮੁਕਾਬਲੇ, ਵਾਲੀਬਾਲ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ, ਰੱਸਾਕਸੀ, ਗਤਕਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ
ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗਤ ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ।
ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ
ਤੱਲ੍ਹਣ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨੇ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ‘ਤੇ ਵੀ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ ਹੈ।
ਧਾਰਮਿਕ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਨੂੰ ਵਾਧਾ ਮਿਲਿਆ।
ਦੁਕਾਨਾਂ, ਰੈਸਟੋਰੈਂਟਾਂ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਮਿਲਿਆ।
ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸੰਗਤ ਨੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਪਛਾਣ ਦਵਾਈ।
ਤੱਲ੍ਹਣ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਇਤਿਹਾਸ
ਤੱਲ੍ਹਣ ਪਿੰਡ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। 2003 ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਾਦ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਵਿਆਪਕ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।
ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ
ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ
ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ “ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਵਾਲਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ”
ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ
ਵਿਸ਼ਾਲ ਲੰਗਰ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਪਰੰਪਰਾ
ਸਾਲਾਨਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਂਦਰ
ਤੱਲ੍ਹਣ ਸਾਹਿਬ: ਆਸਥਾ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ
ਜਲੰਧਰ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੱਲ੍ਹਣ ਸਾਹਿਬ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਲੋਕ-ਆਸਥਾ, ਸੇਵਾ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਜੀਵੰਤ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਖੂਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਲੀਆਂ ਲਗਾ ਕੇ ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਾਬਾ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅੱਜ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ “ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਵਾਲੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ” ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਹਰ ਸਾਲ ਲੱਖਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇੱਥੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਇੱਥੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਗਤਕਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਆਕਰਸ਼ਣ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਤੱਲ੍ਹਣ ਸਾਹਿਬ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪਛਾਣ ਦਾ ਅਹਿਮ ਅੰਗ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
ਤੱਲ੍ਹਣ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਜੋ ਕਿ 19/6/2026 ਤੋਂ 21/6/2026. ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਵੱਲੋਂ : ਕੰਵਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮੱਕੜ ਦੀ ਕਲਮ ਨਾਲ।
